Văn mẫu lớp 11

Phân tích bài thơ Tràng giang của nhà thơ Huy Cận

Phân tích bài thơ Tràng giang của nhà thơ Huy Cận

1. Đặc điểm về nội dung

Cảm hứng chủ đạo của bài thơ là nỗi buồn mênh mang, sâu lắng của một "cái tôi" cô đơn trước vũ trụ được bộc lộ trực tiếp qua cách diễn đạt cô đọng và hàm súc. Tâm trạng của một "cái tôi" lãng mạn đó lại được thể hiện bằng bút pháp tả thực vừa phá vỡ quy tắc ước lệ truyền thống vừa đem đến một phong cách trữ tình mới.

2. Đặc điểm về nghệ thuật

Có thể coi nét đặc sắc về nghệ thuật của bài thơ Tràng giang là ở sự kết hợp hài hòa hai phẩm chất: màu sắc cổ điển và chất hiện đại.

a) Màu sắc cổ điển trong Tràng giang

Màu sắc cổ điển đậm đà, in dấu ấn toàn diện tạo nên vẻ độc đáo của một bài thơ mới.

– Cổ điển ở nha đề Tràng Giang:

Bài thơ mới lại có nhan đề bằng chữ Hán. Tràng (một âm đọc khác của trường) gợi sự cổ kính, giang là tên chung để chỉ các dòng sông. Hai chữ này gợi một không gian cổ kính, trang trọng, bát ngát như trong Đường thi, gợi nhớ câu thơ nổi tiếng của Lí Bạch:"Duy kiến Trường Giang thiên tế lưu" (Hoàng Lạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng).

– Cổ điển ở đề từ: "Bâng khuâng trời rộng nhớ sông dài".

Trời rộng gợi cảm giác về sự vô biên của vũ trụ, sông dài tạo ấn tượng về cái vô cùng của không gian. Trời rộng và sông dài mở ra không gian ba chiều gợi cảm giác rợn ngợp của con người cô đơn, bé nhỏ trước cái mênh mang, bất tận của trời đất. Tâm trạng này từng được diễn tả một cách sâu sắc trong những vần thơ cô đọng, đầy ám ảnh của Trần Tử Ngang:

Tiền bất kiến cổ nhân
Hậu bất kiến lại giả
Niệm thiên địa chi du du
Độc thương nhiên nhi thế hạ

(Người trước không thấy ai
Người sau thì chưa tới
Ngẫm trời đất thật vô cùng
Một mình xót xa mà rơi lệ.)

– Cổ điển ở tứ thơ sóng đôi: Tràng giang được cấu tứ trên nền cảm hứng không gian sóng đôi.

Có dòng "tràng giang" thuộc về thiên nhiên trong tư cách một không gian hữu hình và (cũng có) dòng "tràng giang" tâm hồn như một không gian vô hình trong tâm tưởng. Đây vốn là câu tứ quen thuộc của Đường thi.

Tiếp cận "tràng giang" trong tư cách là dòng sông thiên nhiên có thể thấy điều đặc biệt: khổ thơ nào cũng có thông điệp về nước. Thông điệp trực tiếp là: nước, con nước, dòng…. Thông điệp gián tiếp là: sóng gợn, cồn nhỏ, bèo dạt, bờ xanh, bãi vàng,….

Tiếp cận "tràng giang" với tư cách là dòng sông cảm xúc trong tâm hồng lại phát hiện thêm một điều thú vị nữa: cảnh nào cũng gợi buồn. Sóng buồng vô cùng hạn (buồn điệp điệp); gió đầy tử khí (đìu hiu). Gợi nhớ đến câu: "Bến Phì gió thổi đìu hiu mấy gò" (Chinh phụ ngâm); Bến sông cô đơn, vắng vẻ (bến cô liêu), nước với nỗi buồn trải khắp không gian (sầu trăm ngả).

Xem thêm:  Hiền tài là nguyên khí quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu rồi xuống thấp.

– Cổ điển ở nghệ thuật đối:

Màu sắc cổ điển còn được bộc lộ qua cách sử dụng nghệ thuật đối của Đường thi nhưng khá linh hoạt và phóng túng. Chẳng hạn: "Sóng gợn tràng gian buồn điệp điệp" đối với "Con thuyền xuôi mái nước song song"; "Nắng xuống" đối với "trời lên"; "Sông dài" đối với "trời rộng",…

Nhưng đóng góp quan trọng hơn cả là nghệ thuật đối được sử dụng một cách triệt để bằng hai hệ thống hình ảnh mang tính tương phản giữa một bên là những sự vật nhỏ bé, gợi sự suy ngẫm về cái hữu hạn của kiếp người: thuyền, củi, bến, bèo, cánh chim,… và một bên là những hình ảnh lớn lao, hùng tráng gợi liên tưởng về cái vô hạn của vũ trụ: sông dài, trời rộng, lớp lớp mây cao, núi bạc,…

– Sử dụng hệ thống từ láy gợi âm hưởng cổ kính: (10 lần/16 dòng thơ, cách ngắt nhịp truyền thống: 3/4)

Hệ thống từ láy trải khắp bài thơ: tràng giang, điệp điệp, song song, lơ thơ, đìu hiu, chót vót, mênh mông, lặng lẽ, lớp lớp, dợn dợn.

Ngoài ra, tác giả còn sự dụng sáng tạo thi liệu của đường thi với rất nhiều hình ảnh và chất quen thuộc. Đặc biệt câu kết hợp mượn thẳng ý thơ của Thôi Hiệu trong bài Hoàng Hạc lâu: "Yên ba giang thượng sử nhân sầu" (Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai – Tản Đà dịch). Điểm khác biệt của hai tác giả là: Nỗi nhớ nhà của Thôi Hiệu được gợi từ hình ảnh "khói sóng" còn nỗi nhớ của Huy Cận không cần tác động của ngoại giới (Không khói hoàng hôn) vì đã là một yếu tố nội tâm thường trực. Đây cũng là nét khác biệt cơ bản của hai cách phô diễn cảm xúc tạo nên đặc điểm riêng của thi pháp thơ trung đại và thi pháp thơ hiện đại.

b) Màu sắc hiện đại trong Tràng Giang

Dù bài thơ Tràng giang có in đậm màu sắc cổ điển trên một số phương diện như đã phân tích thì hiện đại là nét chính của thi phẩm này. Bởi cảm hứng chủ đạo của bài thơ là nỗi buồn mênh mang, sâu lắng của "cái tôi" cô đơn trước vũ trụ được bộc lộ một cách trực tiếp qua cách diễn đạt cô đọng và hàm súc. Tâm trạng của một "cái tôi" lãng mạn đó lại được thể hiện bằng bút pháp tả thực vừa phá vỡ quy tắc ước lệ truyền thống vừa đem đến một phong cách trữ tình mới.

Nét đặc sắc của bài thơ là ở chỗ nỗi buồn đó được thể hiện đa dạng với nhiều cung bậc và hết sức tinh tế. Ngay trong khổ thơ đầu, nỗi sầu muộn đã thấm vào cái nhìn cảnh vật. Tuy thuyền và nước song song nhưng thuyền về ngược hướng với nước lại gợi liên tưởng về một sự ngổn ngang trăm mối trong lòng. Và hình ảnh gây ấn tượng chính là hình ảnh củi trong câu "Củi một cành khô lạc mấy dòng". Theo lời thổ lộ của tác giả, trong bản thảo, ông đã băn khoăn nhiều, cân nhắc rất kĩ trước khi chọn cảnh này. Quả nhiên, chi tiết giàu chất thực đó mang đến cho câu thơ một màu sắc hiện đại. Hình ảnh củi không chỉ tạo nên một ấn tượng mới mẻ mà còn gợi những liên tưởng và suy ngẫm về kiếp người lam lũ, tủi cực, lênh đênh….

Xem thêm:  Phân tích tác phẩm Cảnh Khuya của Hồ Chí Minh

Mạch cảm xúc trong khổ thơ tiếp theo diễn tả nỗi ám ảnh về cái hờ hững, mất liên lạc giữa con người và tạo vật cùng cảm giác trống trải của tâm hồn con người trước cái thế giới hoang vắng với hình ảnh bóng cây lơ thơ trên những cù lao nhỏ trơ trọi và ngọn gió hiu hắt buồn như thổi về từ nghìn năm trước. Cảm giác trống trải trước một không gian hoang sơ, vắng lặng càng được tô đậm khi tác giả sử dụng nghệ thuật diễn tả cái động để làm nổi bật cái tĩnh:

Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều.

Câu thơ này từng gợi ra hai cách hiểu. Một, âm thanh vẳng tới mơ hồ như có như không của phiên chợ vãn ở làng xa khiến nhân vật trữ tình thấm thía hơn nỗi cô đơn trước một không gian tĩnh lặng gần như tuyệt đối. Hai, đây chỉ là một ý nghĩ bất chợt, gần như một ảo giác do những mong mỏi thầm kín trong thẳm sâu hồn người vào khi chiều xế trong thời điểm tâm hồn rơi vào một nỗi cô đơn mang tính muôn thuở.

Nhưng câu thơ "Nắng xuống trời lên sâu chót vót" mới thực sự gây ấn tượng mạnh bởi cách sử dụng nghệ thuật tiểu đối dùng từ mới mẻ, táo bạo (sâu chót vót thay cho cách diễn đạt thông thường là cao chót vót) vừa mở ra chiều cao mênh mang đến thăm thẳm của bầu trời vừa diễn tả nỗi cô đơn của "cái tôi" trữ tình, đặt biệt là cảm giác rợn ngợp của con người hữu hạn trước một vũ trụ vô biên.

Nếu câu thơ vừa phân tích chủ yếu gợi ấn tượng rợn ngợp bởi mỗi cô đơn do chiều cao vô cùng của bầu trời đem lại thì câu thơ tiếp theo sử dụng nhịp 2/ 3/ 4 cùng hàm ý nhấn mạnh vào các tính từ miêu tả không gian: sông dài/ trời rộng/ bến cô liêu… nghe tựa như một tiếng thở dài đầy bâng khuâng và sầu muộn của "cái tôi" trước tạo vật hững hờ. Nỗi sầu muộn đó còn tiếp tục gây ám ảnh trong khổ thơ tiếp theo khi "cái tôi" trữ tình đối diện với một thiên nhiên gần như ngoảnh mặt làm ngơ với bao nỗi niềm cần chia sẻ với con người:

Bèo dạt về đâu, hàng nối hàng;
Mênh mông không một chuyến đồ ngang.
Không cầu gợi chút niềm thân mật,
Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng.

Trong khổ thơ có những câu hỏi không thể có câu trả lời. Những câu hỏi như để khơi sâu thêm nỗi buồn, cảm giác hẫng hụt và đặt biệt là tình cảnh bơ vơ của "cái tôi" trước một thế giới không còn là nơi nương tựa quen thuộc như muôn nghìn năm trước nữa.

Xem thêm:  Thuật ngữ

Trong khổ thơ còn có sự diễn đạt mang tính tăng cấp nhấn vào các ngôn từ mang tính phủ định khiến người đọc nảy sinh những liên tưởng và so sánh. Từ mang tính phủ định khiến người đọc nảy sinh những liên tưởng và so sánh. Từ "khách vắng teo" của Nguyễn Khuyến qua "Đã vắng người sang những chuyến đò" của Xuân Diệu cho đến hàng loạt "không đò", "không cầu", "lặng lẽ" của Huy Cận là cả một hành trình "càng đi sâu càng thấy lạnh" (Hoài Thanh) của con người khi bước vào thế giới hiện đại.

Khổ thơ cuối diễn tả một sự đối lập cao độ giữa con người với vũ trụ. Cái mênh mông của không gian: "Lớp lớp mây cao đùn núi bạc" tương phản gay gắt với hình ảnh "Chim nghiêng cánh nhỏ: bóng chiều sa". Rõ ràng, không còn là cánh chim mang tính nghệ thuật thuần túy duy mĩ như trong Đường thi: "Chiếc cò bay với ráng pha – Sông xanh cùng với trời xa một màu" (Vương Bột) hay cảnh "Bạch lộ song song phi hạ điền" (Đôi cò trắng song song bay xuống cánh đồng – Thiên Trường văn vọng – Trần Nhân Tông) nữa. Cánh chim ở đây chứa đựng "cái tôi" rợn ngợp trước hoàng hôn, gợi ám ảnh về cái hữu hạn của kiếp người trước cái vô hạn của tạo hóa.

Nhu cầu tìm về một hình ảnh thân thương, quen thuộc sưởi ấm lòng người trong bối cảnh nỗi cô đơn đang ngập tràn tâm trạng như sắp dìm "cái tôi" trữ tình vào một nỗi buồn vừa mang tính muôn thuở vừa chưa từng trải bao giờ sẽ là một tất yếu. Đất là lí do vì sao bài thơ kết thúc bởi hai câu:

Lòng quê dợn dợn vời con nước,
Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà.

vừa như chịu ảnh hưởng từ hai câu thơ nổi tiếng của Thôi Hiệu: "Nhật mộ hương quan hà xứ thị – Yên ba giang thượng sử nhân sầu" vừa như muốn đối lập với người xưa bằng lối bộc lộ cảm xúc trực tiếp vừa theo phong cách của một con người hiện đại.

Post Comment